Paulien Cornelisse

Ik zit tijdelijk in San Francisco en schrijf vanuit daar een zevendelige serie over het Amerikaans. Deze aflevering verscheen op 4 maart 2010 in nrc.next.

Oprah doet het vaak. Dat ze ineens een heel erg duidelijk statement maakt, langzaam pratend, liefst met het woord ‘I’ erin. “I want you all to read this book and discuss it.” Elk woord krijgt evenveel nadruk. Het klinkt alsof Oprahs leven ervan afhangt.
Dit soort zinnen wordt niet alleen door Oprah uitgesproken. Iedereen in Amerika bedient zich ervan. Misschien doen ze collectief Oprah na (dat is een mogelijkheid), of misschien bestond het al vóór Oprah. Als je een winkel binnenkomt, zegt de kassamedewerker bijvoorbeeld: “I need you to leave your bag here behind the counter.” Of, toen ik sokken kocht en zei dat ik er geen tasje bij hoefde: “I support that decision.”
Soms doen de Amerikanen er ook een heel indringende blik bij, en slaan ze zó’n intense toon aan dat het lijkt alsof ze je stap voor stap gaan helpen bij het onschadelijk maken van een landmijn waar je per ongeluk op bent gestapt. Terwijl ze dan uiteindelijk iets futiels zeggen als: “I need you to spell your name for me.”
Eerst dacht ik dat het kwam omdat ik een buitenlander ben, zoals je in Nederland ook wel eens een welwillend persoon tegen iemand met een hoofddoek hoort zeggen: “WILT U DAAR EEN PLASTIC ZAKJE BIJ? ZAKJE? ERBIJ? IK ERBIJ DOEN?” Ook als de behoofddoekte prima Nederlands verstaat.
Maar hier in Amerika is het toch anders, want ze maken de ultra-indringende statements ook onderling. Voor Nederlanders een beetje vreemd, dat commanderende en toch behoeftige ‘I need you to’; in Nederland zijn we toch meer van ‘u mag hier even tekenen’. Ik zie het ook nog niet zo snel gebeuren dat Nederlanders gaan zeggen: “Het is voor mij noodzakelijk dat u hier tekent.”
Gelukkig moeten de Amerikanen van zichzelf na zo’n serieus moment altijd compenseren, en gaan ze je stralend en uitvoerig bedanken voor het opvolgen van hun bevel.

Ik zit tijdelijk in San Francisco en schrijf vanuit daar een zevendelige serie over het Amerikaans. Deze aflevering verscheen 25 februari in nrc.next

In Amerika kunnen ze alles beter, dat is bekend. Neem de sprekende computer. In Nederland klinkt een sprekende computer meestal als een vrouw die net een snijdende hoofdpijn voelt opkomen. Daarnaast is ze ook half doof, waardoor je honderd keer moet roepen “Amsterdam Centraal! Amsterdam Centraal!” (computer: “Bedoelde u: Meppel?”).
In Amerika is de sprekende computer een frisgewassen man die een geanimeerd gesprekje met je voert. Stel, je tassen zijn kwijtgeraakt tijdens een vliegreis. Dan bel je de luchtvaartmaatschappij op, en zegt hij: “Ik ben een computer, en ik zal je zo goed mogelijk proberen te helpen.” Als hij je naam niet verstaat, omdat je bijvoorbeeld Cornelisse heet, dan zegt hij: “No problem, let’s try it this way – please spell your name for me.” Alles op opgewekte toon, die gek genoeg toch niet irritant is.
Het beste aan de sprekende computer is dat hij ook ‘hm’ zegt. Dus: “Hm. I can’t seem to locate your luggage. Let me put you through to one of our bagage-service representatives.” Degene die dat ‘hm’ in de computer geprogrammeerd heeft, moet een prijs krijgen.
Als je uiteindelijk een echt mens aan de telefoon krijgt, dan valt al meteen op: de Amerikaanse telefoonmedewerker gebruikt het woord ‘ik’. Dat moet ik een Nederlandse instantie nog zien doen. Als je in Nederland een instantie aan de telefoon krijgt, dan is het “wij vinden het heel vervelend dat dit gebeurd is” en “wij kunnen daar geen verantwoordelijkheid voor nemen.” Ik ben wel eens kwaad geworden aan de telefoon, waarop degene aan de andere kant van de lijn zei: “Maar ik bén niet het Singer Museum.” Nee, maar aangezien het museum zelf niet aan de telefoon kan komen, ben je als telefonist toch wel het eerste aanspreekpunt.
In Amerika is dat dus anders, want zelfs de laagste telefoonslaaf ziet zichzelf als representant van de organisatie. Als je tassen dus zijn kwijtgeraakt, put deze ‘ik’ zich uit in excuses, en komt ongevraagd met het volgende: “I would like to make it up to you in some way.” En dan krijg je een tegoedbon.

Deze ‘taal voor de mensen’ verscheen op 18 februari 2010 in nrc.next

Dit is deel één van een zevendelige serie. Ik zal mij de komende weken in de Verenigde Staten ophouden, omdat ik heb gehoord dat ze daar een heel andere taal spreken dan hier, namelijk het Amerikaans.
Het Amerikaans is van grote invloed op het Nederlands. Er zijn allerlei woorden die we rechtstreeks van de Amerikanen hebben overgenomen omdat het te veel moeite was om zelf iets anders te verzinnen. Website. E-mail. Stalker. Er zijn taalpuristen die dit schandelijk vinden, maar gewone mensen zoals jij en ik vinden het vooral handig dat iemand anders alvast een woord heeft bedacht voor een nieuw begrip.
Daarnaast zijn er ook taaltrends die wij wel overnemen, maar vertaald. De Amerikanen begonnen met ‘like’; “It was, like, really cool.” Kort daarop kregen we de vertaling in het Nederlands: ‘zeg maar’. “Het was, zeg maar, heel leuk.” ‘Je ding doen’ en de uitdrukking dat iets ‘je ding’ kan zijn, is nog veel letterlijker uit het Amerikaans vertaald.
Dan zijn er nog de woorden en uitroepjes die onvertaald worden overgenomen, ook al zouden we ze prima in het Nederlands kunnen uitdrukken. Denk aan ‘oh my God’, ‘loser’, ‘shit’ en ‘no way’. Redelijk recent is daar ook ‘way’ aan toegevoegd: “Ik ben echt way toe aan vakantie.” Dat laatste wordt nu nog alleen gebruikt door meisjes van drieëntwintig, maar let op, het kan zich elk moment gaan verspreiden.
En dan zijn er nog de uitdrukkingen die alleen door de coolste mensen in de samenleving worden gebruikt. Laatst zei een coole neef van mij over een andere coole neef: “Ja, hij heeft echt swagger.” Ik begreep het een beetje, maar niet helemaal. Ik begreep vooral dat mijn neef veel dichter op de taalimport uit Amerika zit dan ik.
Dus dit is mijn doel: ik ga naar Amerika om te horen wat ze daar allemaal zeggen. Zodat ik er bovenop zit. En ik kan voorspellen wat voor nieuwe toevoegingen het Nederlands binnenkort krijgt. Not.

Deze ‘taal voor de mensen’ verscheen, als ik het me goed herinner, op 27 januari 2010 in nrc.next.

In veel Nederlandse huishoudens schijnt de vrouw regelmatig te zeggen: “Lieverd. Wil jij voor mij de vuilniszakken even buiten zetten?” En dan doet de man dat.
Het gaat me om dat ‘voor mij’. Want worden hier de vuilniszakken eigenlijk wel voor mevrouw buiten gezet? Volgens mij niet. Het vuilniszakken buitenzetten gebeurt net zo goed voor mijnheer zelf, en het ‘voor mij’ had dus achterwege gelaten kunnen worden.
‘Voor mij’ vertelt meestal iets over degene die de baas is. Als op kantoor iemand zegt: “Janneke, zou jij voor mij even de notulen willen kopiëren,” dan is het bijna zeker dat Janneke de ondergeschikte is. Als er een ‘voor mij’-verzoek tussen mensen met gelijke functie gedaan wordt, dan moet er namelijk altijd een verzachtende omstandigheid bijgenoemd worden. Bijvoorbeeld: “Ga je naar de koffiehoek? Zou je dan voor mij ook koffie willen meenemen? Héél erg bedankt.”
Als een vrouw aan haar man vraagt: “Wil jij voor mij de vuilniszakken buiten zetten,” dan zegt ze dus eigenlijk: “Wat betreft de verdeling van de huishoudelijke taken ben ik de baas.”
‘Voor jou’ is een stuk minder beladen met hiërarchie. Wel weer met iets anders, ook heel raars. Onlangs ontdekt, op een voorgeproduceerde stationsboterham in een driehoekverpakking: “Speciaal voor jou belegd met verse ingrediënten!” Deze tekst was in een zogenaamd handgeschreven lettertype geplaatst, alsof een of andere ambachtelijke boterhammengoeroe dat er inderdaad nog even speciaal voor mij opgeschreven had.
Dit moet persoonlijk overkomen, je moet er een warm wollig gevoel van krijgen, maar het is zo duidelijk juist heel onpersoonlijk, dat het omgekeerde gebeurt. Je ziet zo’n tekst, en denkt: “Jaja. Stelletje huichelaars. Dan zullen die ingrediënten ook wel niet vers zijn. Tsss.” Wat volgens mij veel beter zou werken is als je er met een gewone letter op zou drukken: “Boterham. Verse indrediënten. Vandaag verpakt.” Of iets dergelijks.
Maar ja, er zullen wel weer marketingdeskundigen zijn die hebben uitgezocht dat we óndanks irritatie over dat nep-persoonlijke, toch liever de ‘handgeschreven’ verpakking willen waarin een boterham zit die speciaal voor ons schijnt te zijn.
Nou, voor mij hoeft het allemaal niet

Deze ‘taal voor de mensen’ verscheen op 7 januari 2010 in nrc.next.

Er is iets aan de hand met het woord ‘zomaar’. Vroeger werd zomaar alleen gebruikt om toeval of willekeur uit te drukken. “Waarom hebben jullie die afvalbak vernield?” “Kweenie. Zomaar.”
Nu heeft ‘zomaar’ weinig meer met zomaar te maken. Let er maar eens op. Hoe vaak hoor je tegenwoordig niet een gesprekje als dit: “Ga je nog naar de sportschool?” “Dat zou zomaar kunnen.” Daar zit geen toeval meer bij, deze persoon gaat zeker naar de sportschool, maar hij wil het op een relaxte, haast nonchalante manier uitdrukken.
Ook zonder dat er een vraag aan vooraf gaat, is ‘zomaar’ prima te gebruiken, indien gewenst uitgebreid met ‘ineens’: “Ik denk dat ik zomaar ineens een biertje ga nemen.” De gesprekspartner kan dan antwoorden: “Ja, doe eens gek.”
Het moderne ‘zomaar’ wordt vooral gebezigd door mensen die onproblematisch van aard zijn, of zo willen overkomen. Het omgekeerde van de zomaar-mens is de onmiddellijk-mens: “Ik wil dat die vuilniszakken onmiddellijk van de overloop verdwijnen!” De zomaar-mens zou dezelfde uitspraak zo formuleren: “Weet je wat zomaar heel erg leuk zou zijn? Als die vuilniszakken buiten gezet zouden worden.”
Interviewers bedienen zich ook graag en veel van ‘zomaar’. In dat geval heeft het te maken met het verschijnsel ‘voorgesprek’. Tijdens een voorgesprek wordt het hele interview alvast voorgekookt, waardoor het interview zelf alleen nog maar een toneelstukje is, waarin het voorgesprek wordt nagespeeld. Een tijdje geleden hoorde ik op de radio de interviewer tegen de geïnterviewde zeggen: “En nu denk ik zomaar dat er nog wel wat meer aan de hand is, met die polders.” “Nou inderdaad,” kan de geïnterviewde dan beginnen. En de luisteraar weet: deze vraag kwam niet uit de lucht vallen, hier was sprake van voorkennis. Dat de interviewer laat merken dat hij al weet wat het antwoord is, is slim; hij erkent dat het interview tot op zekere hoogte gescript is, maar die erkenning zelf lijkt spontaan en natuurlijk. En dan kom je zomaar ineens best professioneel over.